کتاب های کمک درسی

خلافت بني عباس در بغداد

چگونگي تاسيس سلسله عباسي
پس از بني اميه , بني عباس که از مخالفان بني اميه بودند , با حيله گري و فريب در سال 132هجري به قدرت رسيدند . بني عباس که در ميان مردم شهرت چنداني نداشتند. نمايندگاني را به نقاط مختلف از جمله خراسان اعزام ميداشتند تا مردم را جهت قيام براي به حکومت رساندن يکي از افراد خاندان پيامبر (ص) دعوت کنند . اما اين افراد که ابومسلم معروفترين آنها بود , هيچگاه منظور خود را آشکار نمي ساختند و به همين ترتيب , دوستداران خاندان پيامبر و مخالفان بني اميه که اکثرا ايراني بودند به هم پيوستند و بر عليه بني اميه به پيروزي رسيدند. اما عباسيان فرصت تصميم گيري به مردم نداده و بلافاصله يکي از خودشان را به نام سفاح به خلافت رساندند.

منصور حکومت عباسيان را قدرتمند مي کند
در زمان حکومت سفاح بدليل ظلم و ستم بسيار او , مردم از عباسيان بسيار ناراضي بودند و منصور پس از سفاح به حکومت رسيد و پيش از هر کاري بدليل ترس از قدرت ابومسلم , او را به قتل رساند و موجب شد تا ايرانيان قيامهاي بسياري را که اغلب با شکست روبرو مي شود جهت خونخواهي از او بوجود آورند که از مهمترين اين قيامها المقنع بود که سالها به طول انجاميد . علت سرکوبي اين قيامها , اعمال ضد اسلامي رهبران آنها بود که باعث ميشد تا مردم از دور آنها پراکنده شوند .
در اين دوران عليرغم اذيت و آزار بني عباس , امامان شيعه , خصوصا امام جعفر صادق (ع) که در اوايل حکومت بني عباس زندگي مي کردند , توانستند در ادامه راه امام محمد باقر (ع) شاگردان بسياري را براي گسترش اسلام واقعي تربيت کنند . اما اين امام بزرگوار توسط بني عباس به شهادت رسيدند . منصور شهر بغداد را بنا کرد و اين شهر را پايتخت عباسيان قرار داد و کاخهاي بسياري را در آن احداث نمود و با اين اقدام مهم جمعيت فراواني را در اين شهر ساکن کرد.

هارون الرشيد , مشهور ترين خليفه عباسي
در زمان خلافت پنجمين خليفه عباسي يعني هارون الرشيد قدرت عباسيان افزايش يافت.چرا که قلمرو آنان را گروهي از بزرگان ايراني به نام برمکيان اداره ميکردند.
اما اين نفوذ ادامه چنداني نيافت . چون هارون الرشيد از اين خاندان قديمي ايراني (برمکيان) که اينک وزارت او را به عهده داشتند و بدليل قدرتمندي و شهرت مقام او را به يک مقام تشريفاتي تبديل کرده بودند نگران شد و همه آنان را قتل عام و يا زنداني کرد . اما خود دچار مشکلات فراواني شد چون از عهده اداره امور بر نمي آمد.
در اين زمان هارون الرشيد بدليل گسترده شدن مبارزات شيعيان و عموم مردم امام موسي کاظم (ع) را زنداني کرده و به شهادت رساند و بدنبال آن بتدريج شمال آفريقا نيز از دست عباسيان خارج شد و در ايران نيز نا آرامي هايي رخ داد.

اختلافات داخلي عباسيان و به خلافت رسيدن مامون
پس از هارون الرشيد , امين يکي از فرزندانش به خلافت رسيد و مامون وليعهد امين و حاکم خراسان شد . اما پس از چندي بدليل اختلاف ميان دو برادر و ايجاد جنگ ميان آنها , طاهر سردار ايراني مامون , توانست سپاه امين را شکست دهد و پس از فتح بغداد , امين را به قتل برساند و موجبات خلافت مامون را فراهم کند . در حقيقت خاندان عباس مقابل ايرانيان حامي مامون شکست خوردند .
اما مامون براي جلب نظر ايرانيان , امام رضا (ع)را به اجبار به خراسان آورد و مقام وليعهدي را به او عطا کرد. او با اينکار هم امام را زير نظر گرفت و به زعم خود از قيام شيعيان جلوگيري مي نمود . اما به هيچ يک از اهداف خود نرسيد . و سرانجام بدليل ترس از گسترش قدرت و رهبري امام رضا (ع) ايشان را به شهادت رساند.

عباسيان پس از مامون ضعيف مي شوند
پس از مامون که آخرين خلفاي مهم عباسي است , عباسيان بيش از پانصد سال حکومت کردند اما هيچگاه نتوانستند قدرت اوليه خود را بدست آورند و سرانجام با تصرف بغداد به دست مغولان ,حکومت عباسيان منقرض شد.

دلايل ضعف عباسيان
ظلم و ستم و دوري از اسلام : عباسيان با نيرنگ و با ظلم و ستم و سرکوب مردم به حکومت رسيدند.
قيام هاي متعدد: از اوايل تشکيل حکومت عباسي , بسياري از گروهها و حتي بسياري ازسرداران خليفه جهت به دست گرفتن قدرت با آن به مخالفت پرداختند.
بي کفايتي خلفا: بسياري از خلفاي عباسي , امور حکومتي را رها کرده و به عيش و نوش مي پرداختند و افرادي بي لياقت بودند.
تجزيه قلمرو عباسيان و استقلال يافتن کشورهاي تابع اين حکومت: با شروع اختلافات داخلي عباسيان در نواحي مختلف جهان اسلام حکومتهايي پديد آمد که به تدريج قوي و مستقل شدند و قدرت عباسيان را کاهش دادند.

سوالات درس هفتم
1- شهر بغداد در زمان کدام خليفه بنا شد ؟
در زمان منصور

2- نمايندگان بني عباس بر هر جا که مي رفتند , مردم را براي قيام جهت به حکومت رسيدن يکي از افراد خاندان پيامبر (ص) دعوت ميکردند , اما نمي گفتند که منظورشان از آن فرد چه کسي است, چرا؟
تا هم دوستداران خاندان پيامبر و مخصوصا ايرانيان را به مخالفت با بني اميه ترغيب کنند و پس از رسيدن به قدرت بر مسند حکومت بنشينند.

3- چرا قتل عام برمکيان دولت عباسيان را به مشکلات فراوان دچار کرد ؟
چون آنان خود توانايي اداره امور کشورشان را نداشتند.

4- ايرانيان در تحولات عصر عباسيان چه نقشي داشتند ؟
ايرانيان بدليل نيرنگ عباسيان , آنها را ياري رساندند تا به حکومت برسند و حتي وزراي ايراني تحت عنوان برمکيان , آنان را در امر حکومتداري ياري مي رساندند. اما بتدريج بدليل مخالفت اين سلسله با اسلام و خصوصا با امامان شيعه , از ياري آنها دست کشيده و با قيامهاي متعدد مخالفت خود را اثبات نمودند تا سرانجام اين سلسله منقرض گرديد.

درس هشتم
تشکيل دولت هاي مستقل در مشرق ايران
اهميت نواحي شرقي ايران
در قرن دوم هجري , بدليل گسترش قلمرو مسلمانان و وجود نژادهاي گوناگون , خليفه براي هر قسمت اين قلمرو , حاکمي را تحت عنوان امير تعيين کرده و اعزام ميداشت و مهمترين سرزميني که در دوره عباسيان براي آن امير مي فرستادند , خراسان بود . و خراسان مرز قلمرو اسلامي با شرق آسيا به شمار ميرفت.

تشکيل سلسله طاهريان در خراسان

در اوايل قرن سوم , طاهر يکي از معروفترين سرداران مامون از طرف او امير خراسان شد و بدليل انکه در يک فرصت مناسب عدم اطاعت خود را از مامون اعلام کرد , اولين حکومت مستقل ايراني بعد از اسلام در ايران تشکيل شد و حکومت او به طاهريان معروف شد , (نام موسس حکومت).در زمان طاهريان نيشابور به پايتختي برگزيده شد.
طاهريان در جنگ با خوارج در شرق ايران به پيروزي دست يافتند و سرزمينهاي ديگري مانند سيستان و قسمتي از ماوراءالنهر را به تصرف در آوردند و نظم و امنيت را در مرزها بر قرار کردند. در زمان حکومت طاهريان به جهت اهميت آنان به کشاورزي و عمران و آبادي , کشاورزان به آسودگي زندگي ميکردند .

قيام بابک عليه خليفه عباسي
گذشته از نواحي شرقي ايران که تحت سيطره طاهريان بود , مناطق غربي ايران تحت نظارت مستقيم خليفه بغداد قرار داشت . اما در اوايل حکومت طاهريان ,بابک در آذربايجان بر عليه خليفه قيام کرد و به دليل دشمني با خليفه , توانست بسياري از سپاهيان او را شکست دهد . اين دشمني و جنگ با خلفاي عباسي بيست سال طول کشيد و سرانجام توسط خليفه سرکوب شد .

طاهريان ضعيف و سرنگون مي شوند
يکي از بزرگان سرزمين طبرستان به نام مازيار پس از سرکوبي بابک قيام کرد . ولي پس از مدتها جنگ و گريز توسط طاهريان سرکوب شد . اما همين جنگها باعث شد تا خوارج در قسمتهاي شرقي ايران دست به شورش بزنند و بدليل مقتدر نبودن آخرين امير طاهري يعني محمد بن طاهر , حکومت طاهريان رو به ضعف گذشت و در قرن سوم هجري توسط يعقوب ليث سرنگون شد.

تاسيس سلسله صفاريان در سيستان

بدليل ضعف دولت طاهريان و آزار و اذيت خوارج در سيستان و خراسان , يکي از دلاوران سيستان به نام يعقوب ليث به کمک برادرانش خوارج را شكست داد و معروف شد . يعقوب بدليل رويگري سلسه خود را به صفاريان ناميد ( صفار يعني رويگر ) اما خود از گروه عياران بود . گروهي که طرفدار جوانمردي , بخشش و کمک به ضعيفان بودند اما گاهي به غارت و راهزني کاروانها مي پرداختند .
يعقوب به دليل زيرکي و بخشندگي , به رهبري عياران رسيد و خوارج را سرکوب کرد و با تصرف نيشابور سلسله طاهريان را منقرض کرد . اما از آنجايي که مطيع خليفه عباسي نبود , به دشمني با او برخاست و به قصد جنگ با او به عراق حمله ور شد . در اين جنگ خليفه يعقوب را شکست داد و او پس از چندي بيمار شد و در گذشت.

مشکلات فراوان صفاريان را ضعيف مي کند
در آخرين لحضات زندگي يعقوب برادرش عمر و ليث جانشين او شد و تصميم گرفت با خليفه صلح کند و خليفه نيز در ازاي دريافت ماليات از او , حکومت او را تائيد کرد .
در زمان حکومت او , قلمرو صفاريان گسترش يافت و خليفه بدليل ترس از حمله احتمالي عمروليث به بغداد به طور پنهاني مخالفان او را تحريک ميکرد . از جمله ايجاد اختلاف ميان عمروليث و امير اسماعيل ساماني , حاکم ماوراء النهر .در اين جنگ صفاريان صفاريان شکست خوردند و عمروليث پس از اسارت و تبعيد به بغداد , در زندان خليفه به قتل رسيد. و پس از او حکومت صفاريان به سيستان محدود شد.

تشکيل سلسله سامانيان در ماوراءالنهر
امير اسماعيل ساماني در زمان جنگ عمروليث صفاري با مخالفان , در ماوراءالنهر سلسله سامانيان را تاسيس کرد. او که قدرت را از پدران خود و جنگ با ترکان بت پرست بدست آورده بود , قلمرو سامانيان را گسترش داد. پايتخت او شهر بخارا بود . او پس از شکست دادن عمروليث , تمام خراسان را فتح کرد و بدليل دليري و توجه به عمران و آبادي کشور , دولت سامانيان را به قدرت و وسعت فراواني رساند.
از سوي ديگر وجود وزيران خردمندي چون بلعمي و جيهاني دستگاه امير اسماعيل , در اين قدرت و وسعت تاثير فراواني داشت . خصوصا آنکه سامانيان به زبان فارسي علاقه فراواني داشتند و از شاعران و نويسندگان حمايت ميکردند . شاعران و دانشمنداني چون رودکي , ابوعلي سينا و ابوريحان بيروني در اين دوره مي زيستند.

اختلافات داخلي و حمله خارجي , سامانيان را منقرض مي سازد
دولت سامانيان که در ابتدا با نظم بسيار اداره ميشد , بدليل مشکلات دروني سست شد و علت اصلي آن وجود سپهسالاران يعني فرماندهان بزرگي بود که در دولت ساماني جاي وزيران را گرفتند . آنان اسيران ترک نژاد بودند و پس از رسيدن به مقام سپهسالاري قدرت خود را افزايش دادند به حديکه اميران ساماني بازيچه دست آنان شدند. از جمله معروفترين سپهسالاران آلپتکين است
اما در شرق و مغرب دولت ساماني نيز مشکلات فراواني وجود داشت . در مغرب , سلسله ديلميان تاسيس شده بود در مشرق نيز دولت مسلمان و ترک نژاد آل افراسياب به قلمرو آنان حمله کردند. سرانجام با حمله آل افراسياب و سقوط بخارا در اواخر قرن چهارم هجري , سلسله سامانيان منقرض گرديد.

سوالات درس هشتم
1- فرماندهان سپاه سامانيان چه نام داشتند ؟
امير اسماعيل ساماني

2- طاهريان علاوه بر خراسان , چه مناطقي را بر قلمرو خود افزودند ؟
سرزمينهاي ديگري مانند سيستان . قسمتي از ماوراءالنهر

3- مازيار در کدام سرزمين دست به قيام زد ؟
در سرزمين طبرستان

4- پايتخت حکومتهاي طاهري , صفاري و ساماني کدام شهرها بودند ؟
پايتخت حکومتهاي طاهري نيشابور , پايتخت حکومتهاي صفاري شهر سيستان و پايتخت حکومت ساماني شهر بخارا بود.

5- علت اصلي مشکلات دولت ساماني چه بود ؟
وجود سپهسالاران ترک نژاد که به تدريج جاي وزيران بزرگ دولت ساماني را گرفتند و با افزايش قدرت خود , اميران ساماني را بازيچه دست خويش قرار دادند. از طرف ديگر در مغرب قلمرو اين دولت , سلسله ديلميان تاسيس شد و در مشرق نيز دولت مسلمان و ترک نژاد آل افراسياب به قلمرو سامانيان حمله کردند . بطور کلي اختلافات داخلي و حمله خارجي علت اصلي مشکلات دولت ساماني بود.