کمک درسی فارسي چهارم ابتدايي - قسمت پنجم
باز مي آيد پرستو نغمه خوان
معني شعر به زبان ساده (شعر از پروين دولت آبادي)
1– با رسيدن فصل پاييز آرام آرام وزش باد سرد بر دشت و صحرا آغاز شد و چمنها و سبزه ها کم کم زرد شدند.
2– برگ درختان تغيير رنگ داد و چه زيبا و قشنگ، نارون برگهايش را از دست داد.
3– با وزش باد، برگها و گلبرگهاي گلها جدا شدند و ريختند و رشته هاي نازک شاخه هاي بيد از هم جدا شدند.
4– چشمه ها کم آب شدند و با رسيدن سرما شادي و نشاط باغ هم از بين رفت.
5– دهقان دانه ها را در زير خاک کرد و شاخه هاي پيچيده شده انگور (تاک) را کوتاه کرد.
6– فصل پاييز و سرماي زمستان مي رود و باز هم بهار از راه مي رسد.
7– پس از اين دو فصل سرد، باز هم از زميني که در اثر سرما خشک شده، گياه سبز مي شود و چشمه خروشان از آب به راه مي افتد.
8– درخت نارون باز هم برگهاي سبز و جديد مي آورد و شاخه هاي کهنه دوباره سبز مي شوند و طراوت پيدا مي کنند.
9– گل باز هم بر سر بوته هاي گل لبخند مي زند (زيبايي و شادابي خود را نشان مي دهد) و بوي خوش گلها باز هم باغ را پر مي کند.
10– باز هم پرستوها در حالي که نغمه سر مي دهد، بر مي گردد و مي آيد و باز هم در اينجا آشيانه خود را بنا مي کند و مي سازد.
به اين نکته توجه کنيد:
باد سرد آرام بر صحرا گذشت
سبزه زاران رفته رفته زرد گشت»:
يک بيت شعر است. هر بيت از دو قسمت تشکيل شده است. هر قسمت را يک مصراع مي گويند.
«باد سرد آرام بر صحرا گذشت» يک مصراع است.
کار در کلاس:
1– شعر «باز مي آيد پرستو نغمه خوان»
الف : چند بيت است؟10 بيت
ب: چند مصراع است؟20 مصراع
پ: مصراع دوم بيت اول چيست؟ سبزه زاران رفته رفته زرد گشت
ت: بيت سوم چيست؟ برگ برگ گل به رقص باد ريخت / رشته هاي بيد من از هم گسيخت
2– اول ترکيبهاي زير را بخوانيد و بعد با هر يک جمله بسازيد:
سبزه زاران --> از پاييز باغهاي زيبا و سبزه زاران زرد مي شوند.
چقدر شاداب قشنگ--> وقتي بهار بيايد، چتر شاداب قشنگ درخت نارون باز خود را مي گشايد.
شاخه پيچان تاک --> باغبان در پاييز شاخه پيچان تاک را کوتاه مي کند.
بوي خوش گلها --> در هنگام بهار بوش خوش گلها سراسر باغ را فرا مي گيرد.
3– در اين جمله ها، فاعل فعلهايي که توپر نوشته شده است را پيدا کنيد:
پروين سعي مي کرد چيزي از نظرش دور نماند.
پروين=فاعل
پروين پس از اينکه نوشته اش تمام شد آن را چند بار به دقت خواند.
پروين=فاعل
اي ابوطالب، بدان که ما ديگر نمي توانيم رفتار او را تحمل کنيم.
ما=فاعل
من دست از دعوت الهي خويش برنمي دارم.
من=فاعل
ستمگران ميان مردم اختلاف مي اندازند و مال آنها را به زور مي گيرند.
ستمگران=فاعل
4– فاعل و فعل جمله هاي زير را مشخص کنيد:
پرستوها از سفر دور و دراز خود بازگشته اند.
پرستوها=فاعل
بازگشته اند=فعل
من ديروز جورابهاي خود را شستم
من=فاعل
شستم=فعل
جواد بيهوش روي تخت بيمارستان دراز کشيده بود.
رضا=فاعل
كشيده بود=فعل
مادر جواد رضا را از دور ديد.
مادر جواد=فاعل
ديد=فعل
پرسش:
1– شاعر، درخت نارون را به چه تشبيه کرده است؟
چتر شاداب و رنگارنگ زيبا و قشنگ.
2– شاعر شاخه هاي نازک درخت بيد را به چه تشبيه کرده است؟
به رشته هاي نازک و مانند نخ
3– چرا دهقان دانه ها را در زير خاک پنهان مي کند؟
تا از لانه ها ريشه توليد شود و گياه جديد به وجود آيد.
4– منظور شاعر از اينکه باغ و بستان در خواب شده، چيست؟
يعني بر اثر رسيدن فصل گرما، برگ درختان ريخت و از سر و صداي پرندگان و وزش باد در لابلاي برگها اثري نيست.
5– منظور از «چشمه جوشد» و « گل بخندد» چيست؟
چشمه جوشد يعني آب از زمين بيرون آيد. گل بخندد يعني غنچه هاي گل باز مي شوند.
تمرين املا :
1– به مثال توجه کنيد و براي هر کدام سه کلمه تازه پيدا کرده، در دفتر خود بنويسيد:
مثال: سبزه ¬سبزي، سبزه زار، سبز
شاخ --> شاخسار، شاخه، شاخک
خوش --> خوشي، خوشحال، خوش رنگ
شاد --> شادي، شادمان، شادان
2– شش کلمه بنويسيد که کلمه (هم) به آنها اضافه شده باشد:
مثال: آهنگ --> هماهنگ
کار --> همکار
گروه --> همگروه
بازي --> همبازي
صدا --> همصدا
ياري --> همياري
فکر-->همفکر
تمرين انشا:
1– قسمت اول شعر را به زبان ساده بنويسيد و چند جمله هم خودتان به آن اضافه کنيد:
با رسيدن فصل پاييز وزش باد سرد و بر دشت و صحرا آغاز شد و باعث زرد شدن چمنها و سبزه زاران شد. برگ درختان تغيير رنگ داد و چتر زيبا و قشنگ نارون برگهايش را از دست داد. گلها با وزش باد برگهايشان را از دست دادند و رشته نازک شاخه هاي درخت بيد از هم جدا شدند. چشمه ها کم آب شدند و با رسيدن سرما شادي و نشاط باغ از بين رفت. دهقانان بذر پاشي کردند و شاخه هاي بوته هاي انگور را کوتاه کردند.
2– با کلمه هاي زير جمله بسازيد و آنها را به صورتي مانند يک درس مرتب کنيد:
پاييز: فصل پاييز از راه رسيد.
برگهاي زرد: با رسيدن پاييز برگهاي درختان زرد شد.
رود: رودها و چشمه ها کم آب شدند.
کلاغ: کلاغ پير بر لانه خود روي شاخه ها نشست.
رعد و برق: با وزش باد و بارش باران، رعد و برق در آسمان پديد آمد.
ساقه گياهان: ساقه گياهان خشک و پژمرده شد.
صداي باد: صداي باد در لابلاي شاخه هاي درختان پيچيد.
باران تند: باران تند شروع به باريدن کرد.
کم کم: کم کم، سرما شديدتر شد.
باغ و صحرا: باغ و صحرا آرام آرام به خواب رفت.
(مرتب کردن جملات به عهده دانش آموزان عزيز است.)
3- بنويسيد که خوراک و پوشاک مردم در فصل پاييز و زمستان چه فرقي با هم مي کند؟
در تابستان لباسهاي نازک مي پوشيم و همچنين لباسهاي رنگ روشن تا نور خورشيد را منعکس کنند. اما در زمستان لباسها کلفت تر و تيره تر هستند تا نور خورشيد را جذب کنند و غذاهاي گرم تر بيشتر مورد توجه قرار مي گيرند.
درس دهم
ز گهواره تا گور دانش بجوي
به اين نکته توجه کنيد:
لحظات --> لحظه ها
تعطيلات --> تعطيلها
خطرات --> خطرها
افتخارات --> افتخارها
تغييرات --> تغييرات
افتخارات --> افتخارها
زحمات --> زحمتها
معني کلمات که از زبان عربي به فارسي وارد شده اند با «ات» و اضافه کردن اين دو حرف به آخر کلمه جمع بسته مي شوند. اما کلماتي که در اصل فارسي هستند نبايد با «ات» جمع بسته شوند. مانند:
گزارش --> گزارشها
آزمايش --> آزمايشها
کار در کلاس:
1– جملات زير را بخوانيد، بار دوم همان جملات را بخوانيد اما به جاي کلمه هايي که زير آنها خط کشيده شده است هم معني آنها را بگوييد:
- او هميشه به علت پيشامدها مي انديشيد. -->او در همه وقت به دليل اتفاقات فکر مي کرد
- از اين جهت در قرنهاي گذشته کمتر مي توان براي او مانند يافت. -->ازاين نظر در سده هاي گذشته كمتر مي توان براي او مثلي پيدا کرد
- زندگي ابو ريحان در جمع آوري و نوشتن مطالب و جست و جو و بررسي و کسب علم، گذشت -->زندگي ابوريحان درتحقيق و ثبت مطالب وپيگيري (تحقيق)وبه دست آوردن دانش گذشت
2– پرستوها حشرات را شکار مي کنند. اين جمله را چنين مي توان نوشت:
پرستوها حشره ها را شکار مي کنند.
اين تغيير را در جمله هاي زير انجام دهيد و آنها را بخوانيد:
- در راه پرستوها خطرات فراواني وجود دارد--> خطرهاي
- در حياط مدرسه ما تغييرات زيادي به چشم مي خورد --> تغييرهاي
- من در امتحانات سال گذشته موفق شدم --> امتحانهاي
- اشتباهات خود را تکرار نکنيم--> اشتباههاي
- قطرات اشک از چشمهايش بر زمين مي ريخت. --> قطره هاي
3– پنج کلمه بگوييد که با «ات» جمع بسته شده اند و مي توان آنها را با «ها» جمع بست:
کلمات --> کلمه ها
صدمات --> صدمه هاي
درختان --> درختها
نظرات --> نظرها
لحظات --> لحظه ها
پرسش:
1- ابوريحان تقريباً چند کتاب نوشته است؟
حدود يک صد و سيزده جلد
2– موضوع کتابهاي ابوريحان را نام ببريد؟
ستاره شناسي، پزشکي، رياضيان، تاريخ، جغرافيا، داروشناسي، آداب و رسوم ملل ديگر و ...
3– خصوصيت کتابهاي ابور يحان چيست؟
شبيه بودن انديشه و روش تحقيق ابوريحان به دانشمندان امروزي
4– ابوريحان در چه چيز کم نظير بود؟
در دشمني با جهل و ناداني و دوستدار دانش بودن
5– ابوريحان به چه چيزي عشق مي ورزيد و دشمن سرسخت چه بود؟
به علت حوادث مي انديشيد و به تحقيق و بررسي و کشف چيزهاي ناشناخته عشق مي ورزيد و دشمن سرسخت جهل بود.
تمرين املا:
1– به محل قرار گرفتن (همزه) در کلمه هاي زير توجه کنيد. شما هم براي هر کدام دو مثال بنويسيد:
مسائل --> توطئه، مطمئن
تأليف --> تأمين، تأديب
مومن --> مؤذن، مؤلف
1– براي هر کلمه مانند مثال، سه کلمه ديگر بنويسيد:
مثال: دارو --> دارو شناسي، دارويي، داروخانه
دين --> ديندار، ديني، دين شناسي
دانش --> دانش آموز، دانشمند، دانشگاه
بار --> بارگاه، باربري، باري
تمرين انشا:
1– با استفاده از درس يا نوشته هاي ديگر پنج سطر از ابوريحان بنوسيد؟
ابوريحان يکي از دانشمندان بزرگ ايراني است که نزديک به هزار سال پيش مي زيست. وي شخصي کنجکاو و محقق بود که پيوسته به علت حوادث مي انديشيد و به کشف ناشناخته ها عشق مي ورزيد. ابوريحان مسلماني مؤمن و با پشتکار بود که حدود ??? کتاب در داروشناسي، پزشکي، رياضي، ستاره شناسي و ... نوشت. وي تا هنگام مرگ تشنه دانش اندوزي بود و بعد از ?? سال فوت کرد.
2– بند اول و دوم درس را با دقت بخوانيد و آن را به زبان ساده بنويسيد:
پيرمردي که سن او از ?? سالگي نيز گذشته بود بر اثر پيري و بيماري، در بستر افتاده بود. يکي از دوستانش براي عيادت و احوالپرسي به ديدنش رفت و حالش را جويا شد. پيرمرد بيمار از دوستش درخواست کرد که به يک مسأله علمي که فکرش را مشغول کرده بود پاسخ گويد. دوستش گفت: در اين حالت بهتر است که استراحت کند و به فکر اين حرفها نباشد.
3– با هر يک از کلمه ها و ترکيبهاي زير يک جمله بسازيد:
دانشمند: ابوريحان دانشمند بزرگي بود.
دقت: ما بايد با دقت بيشتري به همه چيز توجه کنيم.
دشمن ناداني: علم اندوزي دشمن ناداني است.
اندازه گيري: با ترازو مي توانيم وزن هر چيز را اندازه بگيريم.
گوش دادن: اگر خوب گوش دادن را بياموزم، خوب هم مي توانيم ياد بگيريم .